Con chim nào ăn trái nhãn lồng ?
Câu ca dao:
“Chim quyên/khuyên ăn trái nhãn lồng
Lia thia quen chậu, vợ chồng quen hơi...”
Về câu ca dao này có sách chép là chim quyên, có người cho là chim khuyên. Bản thân tôi xin có vài góp ý như sau:
1/ Chim khuyên
Tên khác: chim vành khuyên
Họ vành khuyên (Zosteropidae): chim cỡ nhỏ, cánh ngắn dưới 60 mm. Lông chủ yếu màu vàng lục. Xung quanh mắt có vòng trắng. Họ này có 3 loài:
- Vành khuyên (Zosterops japonica simplex Swinhoe, 1863): vòng quanh mắt màu trắng. Trước mắt và lông dưới mắt đen. Trán và đỉnh đầu vàng. Phần còn lại của đầu và mặt lưng, kể cả phần lộ ra ngoài của cánh và đuôi màu vàng lục tươi. Cằm, họng và dưới đuôi vàng nhạt. Ngực và sườn xám nhật. Giữa bụng trắng.
Ở Việt Nam phổ biến ở đồng bằng và rừng núi phía Bắc đến khoảng đèo Hải Vân ở phía Nam. Chim vành khuyên có cả ở các đảo xa bờ như quần đảo Hoàng Sa.
- Vành khuyên sườn hung (Zosterops erythropleura Swinhoe) chỉ có ở Sapa và Hà Nội.
- Cuối cùng là loài chim vành khuyên họng vàng (Zosterops palpebrosa joannae La Touche), đây chính là loài chim vành khuyên có mặt ở miền Nam (1).
Ở nước ta trong số trên 1000 loài chim thì có tới hơn 700 loài hoàn toàn hoặc chủ yếu ăn sâu bọ. Cùng chim sâu, chim chích thì chim khuyên thuộc loài chuyên kiếm thức ăn suốt ngày trong bụi rậm, tán cây. Chim khuyên sống theo đàn số lượng nhiều, kiếm ăn suốt ngày.
Thức ăn của chim khuyên là sâu: sâu ăn lá, sâu cuốn lá, trứng sâu... (2), trong thành phần thực phẩm của chim khuyên không thấy có trái cây.
Vậy con chim ăn trái nhãn lồng không phải là chim khuyên.
2/ Chim quyên
Tên khác: chim cuốc, chim quốc, cu vức, tử qui, đỗ vũ, đỗ quyên (3)
Tên tiếng Anh: cuckoo; cuckoo-clock.
Là loài chim nhỏ, gần giống gà, sống ở bờ bụi gần nước, mùa hè kêu “cuốc, cuốc”. Thuộc họ Gà nước (Rallnidae), bộ Sếu (Gruiformes) (4).
Cuốc chân đỏ (Amaurornis akool) có mặt ở vườn cò Tiến Nông (Thanh Hoá).
Chim cuốc có mặt ở biển Hồ Tơ Nưng (Kontum) có màu đen hoặc màu lốm đốm hoa mơ .
Chim cuốc ngực trắng (Amaurornis phoenicurus) ở trong các cây bụi, gần vực nước khắp miền Nam. Tại vườn chim Vàm Hồ (Bến Tre), Thanh Hóa cũng có chim cuốc ngực trắng.
Chim cuốc chuyên sống và kiếm thức ăn trên mặt đất, nó không hề đụng đến trái nhãn lồng trên cao. Ở đây cũng cần phân biệt rõ, chim cuốc không phải là chim cút.
3/ Chim cút
Tên khác: chim cun cút
Cun cút: đuôi cụt, chân ngắn, lông màu nâu xám, sống ở đồi cỏ, thường lủi rất nhanh trong bụi cây (5).
Cun cút thuộc họ cun cút (Turnicidae), cũng thuộc bộ Sếu (Gruiformes).
Thế thì con chim ăn trái nhãn lồng là con chim nào đây ? Tôi nghiêng về thuyết có một loài chim dân gian gọi là chim quyên, loài chim này ăn trái nhãn lồng. Ngày trước tôi có đọc qua một quyển sách đề cập đến loài chim quyên ăn nhãn lồng, đó là tác phẩm Chim quyên xuống đất của nhà văn Sơn Nam - một nhà khảo cứu có uy tín, do nhà xuất bản Phù Sa ấn hành năm 1963. Quyển này dày hơn 200 trang, cỡ khổ 19 cm, sau này chẳng thấy in lại. Nhằm tránh tình trạng khẩu thuyết vô bằng, tôi có đến Thư viện Quốc gia Sài Gòn tìm đọc, song ở đây cũng không có để tra cứu.
Tôi cũng tin rằng ca dao Việt Nam đôi khi rất vu vơ, song không hay vu khoát.
Rất mong quý hữu trên diễn đàn, ai biết vui lòng chỉ giáo cho.
Để tạm kết thúc lời góp ý này, tôi xin chép lại một bài thơ liên quan đến lý chim Quyên:
ĐAU XÓT LÝ CHIM QUYÊN
Tác giả: Vũ Đức Sao Biển
Ngày xưa khi chưa lớn khôn đà nghe câu hát lý chim quyên
Chim quyên ăn trái nhãn lồng,
Ngày nay khi ta lớn khôn (qua sông Cửu Long) lại nghe câu hát lý chim quyên ...
Chim quyên ăn trái nhãn lồng .
Chim quyên chim ăn trái nhãn lồng
Lia thia quen chậu vợ chồng quen hơi .
Mà đôi ta không là tình nhân, không phải vợ chồng
Chưa hề bén tiếng chưa hề quen hơi
Như chim quyên chưa ăn trái nhãn lồng
Như lia thia chưa quen với chậu vàng .
Nên dầu biệt ly cũng chẳng đau lòng chi
Chẳng ngậm ngùi đâu dù phải nghe câu hát lý chim quyên .
Vàng rơi mênh mông sóng xô thoảng nghe trong gió thoáng hương cau
Hương cau vui nhớ múi trầu
Chiều nay qua sông Cửu Long lại nghe câu hát lý thương nhau
Thương nhau sao lỡ nhịp cầu ?.
Chim quyên chưa ăn trái nhãn lồng
Qua chưa thương bậu, bậu đừng thương qua .
Chim quyên chưa ăn trái nhãn lồng
Chim quyên chưa ăn trái nhãn lồng
Qua chưa thương bậu, bậu đừng thương qua .
Chú thích:
(1) Chim Việt Nam – Hình thái và phân loại, tr. 351 – 352. Võ Quý biên soạn, tập 2. Nxbản Khoa học và Kỹ thuật, H. 1981.
(2) Động vật rừng, tr. 131. Phạm Nhật – Đỗ Quang Huy biên soạn. Nxbản Nông nghiệp, H. 1998.
(3) Chim đỗ quyên liên quan đến câu chuyện về Vọng đế : đế hiệu của vua Ðỗ Vũ nước Thục cuối đời Chu (nên còn gọi là Thục đế). Tương truyền Vọng đế ra lệnh bộ hạ là Miết Linh đi cứu lũ ở xa nhằm thừa dịp tư tình với vợ của Miết Linh. Sau đó Vọng đế tự hổ thẹn về hành vi bất chính của mình, từ ngôi rồi mai danh ẩn tích. Mỗi năm cứ vào tháng hai âm lịch (Vọng đế rời đất Thục cũng vào tháng này), đêm đêm chim đỗ quyên lại cất tiếng sầu thảm. Bởi vậy, người nước Thục mỗi lần nghe tiếng chim đỗ quyên lại nhớ đến Vọng đế.
Và cái vía của chim đỗ quyên gọi là Đỗ phách.
(4) Đại từ điển tiếng Việt, tr. 363, 486-487, 1383. Nguyễn Như Ý chủ biên. Nxbản Văn hóa-Thông tin – 1998.
Từ điển Từ và Ngữ Việt Nam, tr. 451, 1507. Nxbản TP. **** – 2000.
Từ điển Hán-Việt của Đào Duy Anh biên soạn, Phan Bội Châu hiệu đính, tr. 169, 292. Nxbản TP. **** – 1996.
Từ điển Việt – Anh do Bùi Phụng biên soạn, tr. 662. Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội – 1986.
(5) Đại từ điển tiếng Việt, tr. 483. Nguyễn Như Ý chủ biên. Nxbản Văn hóa-Thông tin – 1998.
Ðẳng thị hữu gia qui vị đắc
Ðỗ quyên hưu hướng nhĩ biên đề...
Thương ai quê cũ chưa về được
Cuốc thôi đừng hót nữa bên tai.
sưu Tầm từ bài viết của
Việt Lang
nguồn :
http://dactrung.net